Tắc tia sữa và viêm vú khi cho con bú: nhận biết và xử trí

Theo bài của Từ Dũ, tắc tia sữa xảy ra khi ống dẫn sữa bị chèn ép hoặc bít tắc, làm sữa ứ lại thành khối cứng, đau. Nếu xử lý chậm, tình trạng này có thể dẫn đến viêm vú hoặc áp xe vú.

Bài của Từ Dũ nêu các dấu hiệu thường gặp:

• Một khối cứng, đau khu trú, ấn vào đau.
• Vùng quanh khối có thể hơi đỏ và nóng nhẹ.
• Đau tăng lên khi sữa bắt đầu xuống.
• Lượng sữa bên vú bị tắc có thể giảm.
• Đôi khi có đốm trắng ở đầu núm vú.
• Sau khi bé bú hoặc mẹ hút sữa, khối có thể nhỏ hoặc mềm hơn.

Những nguyên nhân Từ Dũ nêu gồm: cho bú sai kỹ thuật, bỏ cữ bú hoặc để khoảng cách giữa các lần bú, hút kéo dài, dư sữa mà không hút hết, áo ngực chật, nằm ngủ đè lên vú, và căng thẳng ảnh hưởng đến phản xạ tiết sữa.

NHS mô tả viêm vú thường chỉ ở một bên vú và đến khá nhanh. Dấu hiệu gồm:

• Vùng vú sưng, nóng, đau. Với da nâu hoặc da đen, màu đỏ có thể khó nhìn thấy hơn.
• Một vùng cứng hoặc khối hình chêm.
• Cảm giác nóng rát, có thể liên tục hoặc chỉ khi cho bú.
• Núm vú tiết dịch, có thể màu trắng hoặc lẫn máu.
• Triệu chứng như cảm cúm: đau nhức người, sốt hoặc thấy nóng, lạnh, run, và mệt.

MedlinePlus liệt kê thêm hạch nách cùng bên có thể to và đau, buồn nôn, nôn và ngứa. Theo MedlinePlus, nguyên nhân thường là vi khuẩn trên da xâm nhập qua vết nứt ở núm vú. NHS thì nêu nguyên nhân thường gặp ở mẹ cho con bú là sữa bị ứ lại.

Ranh giới giữa hai tình trạng không phải lúc nào cũng rõ. Theo cách các nguồn trên mô tả, tắc tia sữa nghiêng về một cục cứng, đau ở một vùng, còn viêm vú nghiêng về cả vùng vú sưng, nóng, đỏ và người sốt, ớn lạnh. Đây là cách phân biệt để mẹ tham khảo, không phải để tự chẩn đoán. Mẹ không cần cố phân biệt cho chính xác: cả hai đều cần cho bé bú, nghỉ ngơi và theo dõi sát, còn khi nghi viêm vú thì nên để bác sĩ đánh giá.

NHS khuyên:

• Tiếp tục cho bé bú khi bé muốn và bú bao lâu cũng được. Cho bú cũng giúp khi vú căng tức khó chịu.
• Nếu cho bú quá đau hoặc bé không chịu bú bên vú đau, mẹ có thể vắt sữa bằng tay.
• Kiểm tra tư thế và cách bé ngậm bắt vú. Nữ hộ sinh, nhân viên y tế hoặc chuyên gia tư vấn sữa mẹ có thể giúp.
• Nghỉ ngơi, mặc áo ngực vừa vặn, thoải mái.
• Thuốc giảm đau hoặc hạ sốt: NHS có nêu một số lựa chọn, nhưng mẹ hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về loại và liều phù hợp với mình, nhất là khi đang cho con bú.

Từ Dũ cũng khuyên tiếp tục cho bú hoặc hút sữa đều đặn, xoa nhẹ bầu vú từ ngoài vào trong, nghỉ ngơi và giữ tinh thần thoải mái. Bài nhắc rằng khi hút hoặc vắt có thể ra một cục sữa đặc, dính, đó là phần sữa bị nghẽn được đẩy ra. Khi tắc tia sữa, Từ Dũ cho biết thường cải thiện trong 24–48 giờ nếu chăm sóc tốt.

Gợi ý thêm của mevabe: mẹ có thể ghi lại giờ bắt đầu đau, nhiệt độ cơ thể và vùng vú bị cứng. Những ghi chép ngắn này giúp bác sĩ nhanh hơn khi mẹ đi khám.

Đây là chỗ các nguồn không giống nhau, nên mẹ hãy hỏi bác sĩ hoặc người tư vấn cho bé bú nếu phân vân.

• NHS khuyên chườm lạnh lên vú 10 phút mỗi giờ.
• Từ Dũ nêu chườm lạnh vùng ngực 10 phút mỗi lần khi nằm ngửa, lặp lại mỗi 30 phút.
• MedlinePlus (trang về viêm vú) nêu chườm ấm ẩm lên bên vú bị viêm 15 đến 20 phút, 4 lần mỗi ngày.

Hai nguồn đầu thống nhất chườm lạnh, nhưng khoảng cách giữa các lần chườm khác nhau (mỗi giờ so với mỗi 30 phút). Nguồn thứ ba theo hướng ngược lại. Mẹ chọn một cách, thấy dễ chịu thì tiếp tục, và nếu không đỡ thì nên đi khám thay vì thử thêm nhiều cách.

NHS dặn mẹ tránh:

• Mặc áo ngực hoặc quần áo chật cho đến khi đỡ.
• Ấn mạnh lên vú.
• Vắt hoặc hút ra nhiều sữa hơn nhu cầu của bé.
• Ngừng cho bú đột ngột.
• Bôi dầu, ngâm hoặc thoa kem lên vú.
• Dùng aspirin.

Từ Dũ cũng khuyên không cố nặn hoặc hút sữa quá mức vì có thể làm tổn thương mô vú.

Nhiều mẹ nghĩ phải massage thật mạnh để thông tia sữa. Cả NHS và Từ Dũ đều nói ngược lại: xoa nhẹ, tránh ấn mạnh.

Theo NHS, bác sĩ thường kê kháng sinh nếu triệu chứng không cải thiện. Một lượng rất nhỏ thuốc có thể qua sữa mẹ. NHS cho biết lượng này không gây nguy hiểm cho bé, nhưng có thể làm bé quấy hoặc bồn chồn. Mẹ hãy báo bác sĩ rằng mình đang cho con bú để được kê thuốc phù hợp. MedlinePlus nêu kháng sinh rất hiệu quả và mẹ vẫn nên tiếp tục cho bú hoặc hút sữa để giảm sưng do sữa ứ.

Nếu viêm vú tái diễn khi đang cho con bú, NHS cho rằng có thể liên quan đến tư thế hoặc cách ngậm vú. Mẹ nên sớm nhờ nữ hộ sinh hoặc nhân viên y tế hỗ trợ.

Từ Dũ gợi ý một số cách phòng:

• Cho bú đúng cách, hút sạch sữa sau mỗi lần bú, đặc biệt khi sữa dồi dào.
• Không bỏ cữ bú.
• Mặc áo ngực vừa vặn, uống đủ nước, ăn uống cân đối và giảm căng thẳng.
• Khi cai sữa, giảm dần và chỉ hút đủ để bớt căng tức.

Từ Dũ nêu thêm một số lựa chọn cho người hay bị tái phát, theo chỉ định của bác sĩ; mẹ cần hỏi bác sĩ về điều này, bài không khuyên dùng.