Trẻ bị ho: khi nào chỉ cần chăm sóc ở nhà, khi nào cần đi khám?

NHS giải thích ho giúp đẩy đờm, nhớt ra khỏi đường thở. Vì thế, cơn ho không phải lúc nào cũng là điều xấu. NHS cho biết nếu bé vẫn bú, uống, ăn và thở bình thường, không khò khè, thì ho thường không đáng lo.

Câu này đáng nhớ hơn mọi mô tả về tiếng ho. Ba mẹ khó phân biệt ho khan hay ho có đờm chỉ bằng tai. Thứ giúp phân biệt rõ hơn là bé đang thở thế nào, bú ra sao và có tỉnh táo không. Gợi ý thêm của mevabe: thay vì chỉ đếm số cơn ho, ba mẹ hãy nhìn bé lúc không ho. Bé có chơi, có bú, có cười không? Cơn ho dữ nhưng giữa các cơn bé vẫn vui thì khác hẳn một bé nằm lì, thở nhọc.

NHS cho biết phần lớn cơn ho do cảm lạnh hoặc cúm. Các nguyên nhân khác gồm dị ứng, nhiễm trùng như viêm phế quản, và nước mũi chảy xuống họng. AAP nêu thêm hen, trong đó hen là nguyên nhân thường gặp nhất của ho mạn tính ở trẻ em, và ho do hen có thể không kèm khò khè. AAP cũng kể ra các nguyên nhân nghiêm trọng: viêm phổi, viêm tiểu phế quản, ho gà và dị vật đường thở. Khói thuốc, khói xe, mùi sơn cũng làm ho nặng hơn; AAP dặn tránh khói thuốc lá quanh bé.

Đây là phần thực hành hữu ích nhất. Khi trẻ dưới 5 tuổi ho hoặc khó thở, WHO cho biết viêm phổi được nhận ra qua thở nhanh hoặc rút lõm phần dưới lồng ngực. Rút lõm là hiện tượng lồng ngực bị kéo vào khi bé hít vào, trong khi ở trẻ khỏe, lồng ngực nở ra lúc hít vào. WHO nói thêm trẻ rất nặng có thể không bú hoặc uống được, mất ý thức, hạ thân nhiệt và co giật.

Đếm nhịp thở thế nào

Bệnh viện Hùng Vương hướng dẫn đếm đủ 1 phút, tốt nhất khi bé yên tĩnh hoặc đang ngủ. Bé đang khóc thì chờ bé bình tĩnh rồi đếm lại. Với trẻ sơ sinh, nếu lần đầu đạt ngưỡng thì nên đếm lại để xác nhận. Bệnh viện nêu ngưỡng thở nhanh theo tuổi:

• Trẻ 0 đến 59 ngày tuổi: từ 60 lần mỗi phút trở lên.
• Trẻ 2 đến 12 tháng: từ 50 lần mỗi phút trở lên.
• Trẻ 12 tháng đến 5 tuổi: từ 40 lần mỗi phút trở lên.

Đây là ngưỡng do một bệnh viện trong nước nêu; trang của WHO mà mevabe đọc không nêu số cụ thể. Vì vậy ba mẹ dùng các con số này làm gợi ý để theo dõi, không dùng để tự chẩn đoán. Bé sốt cao cũng có thể thở nhanh hơn bình thường, nên ba mẹ ghi lại nhịp thở, hỏi bác sĩ hoặc đưa bé đi khám nếu thấy vượt ngưỡng.

Rút lõm ngực

Rút lõm là dấu hiệu bé đang phải gắng sức để thở. Bệnh viện Hùng Vương coi rút lõm lồng ngực là dấu hiệu khó thở cần được đánh giá, và nói rút lõm nặng ở trẻ nhỏ là điều đáng lo. AAP xếp xương sườn bị kéo lõm vào mỗi nhịp thở vào nhóm cần đi cấp cứu. NHS, trong trang về viêm tiểu phế quản, cũng nhắc ba mẹ để ý bụng bị kéo lõm dưới xương sườn, tiếng rên khi thở hoặc thở nhanh.

Ba mẹ nên cởi áo bé ra ở nơi sáng để nhìn rõ. Hãy nhìn vùng dưới xương ức và các khoảng giữa xương sườn khi bé hít vào.

Khi bé chỉ ho, vẫn bú, chơi và thở bình thường, AAP xếp vào nhóm tự chăm sóc tại nhà. Các gợi ý:

• Cho bé uống nhiều nước để dịch loãng và dễ tống ra. Bé dưới 1 tuổi bú thêm sữa mẹ hoặc sữa công thức.
• Nếu bé ho đến nôn, AAP gợi ý cho bé ăn mỗi lần ít hơn nhưng nhiều bữa hơn.
• Dùng máy tạo ẩm khi không khí trong nhà khô; hơi ấm trong phòng tắm đóng kín cũng giúp (AAP, CDC).
• Giữ bé tránh khói thuốc.
• Với viêm tiểu phế quản, NHS khuyên giữ bé ở tư thế thẳng đứng khi bé thức, vì giúp bé thở dễ hơn.
• Kiểm tra bé thường xuyên, kể cả ban đêm.

Ba mẹ không nên đợi đến lúc bé mệt lả mới đưa đi khám. Theo NHS, nếu ba mẹ cảm thấy bé ốm nặng, hãy tin vào cảm nhận của mình.

Mật ong

NHS, AAP và CDC đều dặn không cho bé dưới 1 tuổi dùng mật ong. AAP giải thích mật ong có thể gây bệnh ngộ độc thịt ở trẻ nhỏ. Với bé từ 1 tuổi trở lên, CDC nói có thể dùng để giảm ho, NHS nhắc nước chanh mật ong ấm chỉ dành cho bé từ 1 tuổi và dặn không cho trẻ nhỏ uống đồ uống nóng. Ba mẹ hỏi bác sĩ nếu bé có bệnh khác. Chi tiết thêm ở bài cảm lạnh, ho, sổ mũi.

Thuốc ho và kháng sinh

NHS, AAP và CDC đều không khuyến nghị thuốc ho, cảm bán sẵn cho trẻ nhỏ, nhưng mốc tuổi khác nhau (dưới 4, dưới 6 hoặc dưới 12 tuổi tùy nguồn và loại thuốc); bài cảm lạnh, ho, sổ mũi so sánh chi tiết. Sức khỏe & Đời sống và Bệnh viện Hùng Vương cùng dặn không tự ý dùng thuốc giảm ho, kháng sinh, thuốc khí dung hay thuốc cảm khi chưa có chỉ định, nhất là với trẻ nhỏ. Cách an toàn nhất là hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước.

Kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn. Theo Sức khỏe & Đời sống, virus là nguyên nhân chính gây ho ở trẻ, và kháng sinh không diệt được virus. NHS cũng lưu ý kháng sinh, nếu bác sĩ kê cho trường hợp nhiễm khuẩn, cũng không làm hết ho ngay lập tức. Ba mẹ không nên tự mua thuốc theo kinh nghiệm của nhà khác.

Về việc hút đờm: Sức khỏe & Đời sống dặn không tự hút đờm sâu vào đường thở vì có thể gây kích ứng và tổn thương niêm mạc. Chỉ nên vệ sinh mũi bằng nước muối sinh lý và hút dịch mũi nhẹ nhàng theo hướng dẫn của nhân viên y tế.